Alles over houtskool: wat je moet weten, van opslag tot vlekken in je kleding

Houtskool is zo oud als de mensheid zelf, maar hoeveel weet je er eigenlijk van? Van de vuren van onze voorouders tot het bakken van de perfecte steak op een Kamado: houtskool is een fascinerende brandstof. Toch roept het bij veel mensen vragen op. Hoe wordt houtskool eigenlijk gemaakt? Hoe heet brandt het precies? Hoelang blijft het goed en wat doe je als je kleding onder de zwarte vlekken zit? In dit artikel vind je alle antwoorden, van productieproces tot praktische tips voor na het barbecueën.

Houtskool is in de basis niets meer dan verkoold hout. Het ontstaat wanneer hout wordt verhit met weinig of geen zuurstof, een proces dat pyrolyse heet. Tijdens dat verhitten verdwijnen water, harsen en andere vluchtige stoffen uit het hout. Wat overblijft is bijna pure koolstof: een licht, poreus en broos materiaal dat bijzonder efficiënt brandt. Maar waarom is houtskool dan zo populair als brandstof? Dat komt doordat het een aantal duidelijke voordelen heeft ten opzichte van gewoon hout. Houtskool brandt aanzienlijk heter, produceert veel minder rook en geeft bij correcte verbranding nauwelijks vlammen. Dat maakt het de ideale brandstof voor koken en grillen op hoge temperatuur. Niet voor niets wordt houtskool al eeuwenlang gebruikt, eerst voor smeden en koken, en tegenwoordig natuurlijk vooral voor de barbecue.

Het productieproces van houtskool is verrassend eenvoudig in de basis, maar de details maken het verschil in kwaliteit.

Bij de traditionele kolenbranderij wordt hout opgestapeld in een zogenaamde meiler of kuil. Die stapel wordt vervolgens afgedekt met aarde of zand, zodat er zo min mogelijk zuurstof bij het hout kan komen. Daarna wordt het hout langzaam verhit, een proces dat 24 tot 48 uur of zelfs langer kan duren. Het hout verkoolt zonder echt te verbranden. Na het afkoelen blijft er houtskool over.

In de moderne industrie verloopt het proces wat anders. Hout gaat in grote ovens, ook wel retorten genoemd, waar het wordt verhit tot zo'n 400 tot 500°C zonder zuurstof. Dit is sneller en beter controleerbaar dan de traditionele methode, wat resulteert in een constantere kwaliteit en meer uniforme stukken.

De houtsoort bepaalt voor een groot deel de kwaliteit van de houtskool. Hardhout zoals eik, beuk en quebracho levert de beste kwaliteit op met de langste brandduur. Tropisch hardhout zoals marabu is extreem dicht, waardoor het zeer heet brandt en lang meegaat. Zachthout daarentegen brandt sneller op en levert houtskool van mindere kwaliteit. Een interessant detail: doordat bij het verkolen vrijwel alle onzuiverheden verdwijnen, brandt houtskool zo schoon en heet. Alles wat geen koolstof is, is simpelweg al verdwenen tijdens het productieproces.

Houtskool staat bekend om de hoge temperaturen die het bereikt, en terecht. Bij normale verbranding zit je al snel tussen de 500 en 700°C. Wanneer je extra zuurstof toevoert, bijvoorbeeld door de ventielen van je barbecue verder open te zetten, kan houtskool zelfs temperaturen boven de 1.000°C bereiken. In een gesloten Kamado met beperkte luchttoevoer kun je de temperatuur juist heel nauwkeurig reguleren, doorgaans tussen de 100 en 400°C. Ter vergelijking: gewoon hout haalt zo'n 300 tot 600°C, briketten zitten op een vergelijkbaar niveau als houtskool (500 tot 700°C) en een standaard gas-bbq komt niet verder dan 300 tot 400°C. Dit verklaart meteen waarom houtskool de go-to brandstof is voor searing en pizza bakken. Die temperaturen haal je met gas simpelweg niet.

De brandtijd van houtskool verschilt behoorlijk, afhankelijk van het type en de omstandigheden. Restaurant-grade houtskool met grote brokken brandt gemiddeld 1 tot 2 uur. Standaard houtskool met middelgrote brokken houdt het zo'n 45 tot 60 minuten vol. Ter vergelijking: briketten branden doorgaans 2 tot 3 uur, maar bereiken minder hoge piektemperaturen. Een paar factoren spelen hierbij een belangrijke rol. Grotere brokken branden logischerwijs langer dan kleine. Hardhout brandt langer dan zachthout. Meer luchttoevoer betekent dat de houtskool sneller opbrandt. En het type barbecue maakt ook uit: een Kamado houdt warmte veel beter vast dan een open grill, waardoor je houtskool langer meegaat. 

Tip: gebruik je een Kamado? Sluit dan na het grillen de ventielen volledig. Zo doof je de overgebleven houtskool en kun je deze bij je volgende bbq-sessie gewoon opnieuw gebruiken.

Als je wel eens geactiveerde houtskool bent tegengekomen bij gezondheidsproducten of in de supermarkt, dan is het goed om te weten dat dit iets totaal anders is dan bbq-houtskool. De naam is verwarrend, want beide heten "houtskool", maar het productieproces en het doel zijn compleet verschillend. Geactiveerde houtskool (ook wel active charcoal genoemd) is extra behandeld met stoom of chemicaliën, waardoor het extreem poreus wordt.

Het oppervlak per gram is enorm, en daardoor kan het heel goed stoffen absorberen uit lucht of vloeistof. Je vindt het terug in waterfilters, medicijnen, cosmetica en luchtzuiveringssystemen. Maar voor op de barbecue is geactiveerde houtskool absoluut niet geschikt. Het is geen brandstof, het is te fijn om mee te grillen en bovendien veel te duur om in je bbq te gooien.

Niemand zit te wachten op een wolk rook in het gezicht tijdens het barbecueën. De hoeveelheid rook hangt grotendeels af van de kwaliteit van je houtskool. Het minste rook krijg je van restaurant-grade houtskool van hardhout, zoals white quebracho of marabu. Houtskool zonder schors en onzuiverheden rookt ook minder. En heel belangrijk: laat je houtskool altijd volledig doorbranden totdat er een grijswitte aslaag zichtbaar is voordat je begint met grillen. Meer rook krijg je doorgaans van goedkope houtskool met veel kleine brokjes en stof, van houtskool die nog niet volledig is doorgebrand en van briketten waar toevoegingen in zitten. 

Tip: investeer in kwaliteitshoutskool en neem de tijd om het goed te laten doorbranden. Dan is de rook minimaal en schoon, en smaakt je vlees een stuk beter.

Goed nieuws: droge houtskool blijft in principe onbeperkt goed. Er zit geen houdbaarheidsdatum op, en dat is ook logisch. Het is verkoold hout waar vrijwel alle organische stoffen al uit verdwenen zijn. De enige vijand van houtskool is vocht. Bewaar je houtskool daarom altijd droog, in de originele (gesloten) verpakking of in een afgesloten container. Zet het niet direct op een betonvloer, want beton trekt vocht aan.

Het beste bewaar je houtskool binnen of onder een afdak waar het beschermd is tegen regen. Is je houtskool toch vochtig geworden? Dan is er nog hoop. Spreid het uit in de zon en laat het goed drogen. In veel gevallen wordt het weer bruikbaar, al kan de kwaliteit iets afnemen. Het is lastiger aan te steken en kan wat meer rook produceren dan verse, droge houtskool.

Een korte maar nuttige tip voor wie voor het eerst een zak houtskool opent. Bij papieren zakken scheur of knip je simpelweg de bovenkant open. Rol daarna de rand om, zo kun je de zak makkelijk hergebruiken voor opslag. Bij plastic zakken knip je het beste een hoek of de bovenkant open. Giet de houtskool over in een emmer of bak om restanten en stof op te vangen. 

Tip: giet houtskool nooit rechtstreeks uit de zak in een brikettenstarter. De fijne koolstof vliegt dan overal heen. Gebruik liever een bbq-schep of giet via een emmer, dat scheelt een hoop gepoets achteraf.

Het overkomt de beste bbq'er: zwarte houtskoolstrepen op je shirt of broek. De belangrijkste regel bij houtskool vlekken is: niet wrijven. Wrijven duwt het koolstof dieper in de vezels en maakt de vlek alleen maar groter. Begin door de losse koolstof van de stof af te kloppen of te schudden. Zuig daarna voorzichtig met een stofzuiger over de vlek. Breng vervolgens vloeibaar wasmiddel of een druppel afwasmiddel direct op de vlek aan en laat dit 15 tot 30 minuten intrekken. Was het kledingstuk daarna op de hoogste temperatuur die de stof toelaat. Controleer voor het drogen of de vlek volledig weg is en herhaal het proces indien nodig, want eenmaal gedroogd zit de vlek er veel lastiger uit. Bij hardnekkige vlekken kun je een pasta maken van baking soda en water, of een vlekkenverwijderaar op basis van zuurstof gebruiken. 

Tip: draag een bbq-schort tijdens het grillen. Voorkomen is een stuk makkelijker dan genezen!